Autizm Nədir?

Autizm adətən erkən uşaqlıq dövründə üzə çıxan və ömürboyu davam edən neyroinkişaf pozuntusudur. Bu vəziyyət sosial münasibətlər qurmaqda çətinlik, ünsiyyət bacarıqlarında məhdudiyyət, təkrarlanan davranışlar və maraq dairəsinin məhdud olması ilə özünü göstərir.

Autizm spektr pozuntusu (ASP) fərqli insanlarda müxtəlif formalarda təzahür edir, simptomların şiddəti və xarakteri insana görə dəyişə bilər. Bu pozuntunun yaranmasında genetik və ətraf mühit amillərinin birgə təsirinin rol oynadığı ehtimal edilir. Autizm insanın sosial, emosional və idrak inkişafına təsir göstərə bilər.

Autizmin Yaranma Səbəbləri

Autizm spektr pozuntusunun dəqiq yaranma səbəbi hələ tam aydınlaşdırılmayıb. Bununla belə, mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu vəziyyət bir neçə amilin eyni vaxtda təsiri nəticəsində formalaşır. Aşağıda autizm ilə əlaqəli ola biləcək əsas faktorlar qeyd olunub:

Genetik amillər: Genetik meyillilik autizm spektr pozuntusunun inkişafında ən güclü təsirə malik amillərdən biri sayılır. Müəyyən genlərin bu xəstəliyə meyilliliyi artırdığı və onun yaranmasında rol oynadığı düşünülür. Ailəsində autizm olan şəxslərdə risk daha yüksək olur.
Ətraf mühit amilləri: Bəzi xarici təsirlərin də autizmin inkişafına təsir göstərə biləcəyi düşünülür. Məsələn, hamiləlik dövründə baş verən müəyyən infeksiyalar, zərərli maddələrə məruz qalma və prenatal risk faktorları autizm ehtimalını artıra bilər. Bununla belə, konkret hansı amillərin daha çox təsir etdiyi hələ də dəqiq müəyyənləşdirilməyib.
Beyin inkişafı ilə bağlı xüsusiyyətlər: Autizm spektr pozuntusu olan şəxslərdə beyin inkişafının fərqli şəkildə getdiyi müşahidə olunur. Beyin strukturlarında və sinir əlaqələrində olan dəyişikliklər sosial münasibətlərə, dil və ünsiyyət bacarıqlarına təsir göstərə bilər.
İmmunoloji amillər: Bəzi tədqiqatlar immun sistemi ilə bağlı dəyişikliklərin və ya autoimmun xəstəliklərin autizmin yaranmasında rol oynaya biləcəyini göstərir. Ancaq bu əlaqə hələ tam sübut olunmayıb və əlavə elmi araşdırmalara ehtiyac var.
Digər amillər: Valideynlərin yaşının böyük olması, hamiləlik zamanı yaranan ağırlaşmalar və vaxtından əvvəl doğuş kimi hallar da risk faktorları arasında göstərilir. Bununla belə, bu amillərin təsir dərəcəsi tam dəqiqləşdirilməyib.

Autizmin Əlamətləri Necə Olur?

Autizm spektr pozuntusu sosial ünsiyyət və qarşılıqlı münasibətlərdə çətinliklər, həmçinin məhdud və ya təkrarlanan davranış, düşüncə tərzi ilə xarakterizə olunan inkişaf pozuntusudur. Əlamətlər adətən 3 yaşdan əvvəl müşahidə olunur və ömürboyu davam edir.

Sosial ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqədə çətinliklər:

Göz təması qurmaqdan və ya onu davam etdirməkdən çəkinmək
Adını çağırdıqda reaksiya verməmək və ya gec reaksiya göstərmək
Digər uşaqlarla birlikdə oynamağa və ya onların maraqlarına qoşulmağa həvəs göstərməmək
Nitq inkişafında gecikmə və ya ümumiyyətlə nitqin formalaşmaması
Danışıq və ünsiyyətdə qeyri-adi ifadə tərzi (məsələn, söz və ya cümlələrin təkrar edilməsi, başqalarının sözünü kəsmək)
Başqalarının duyğularını anlamaqda və uyğun cavab verməkdə çətinlik

Məhdud və ya təkrarlanan maraq və davranışlar:

Təkrarlanan hərəkətlər və ya səslər (əl çırpmaq, yellənmək, öz-özünə danışmaq və s.)
Müəyyən əşyalara və ya fəaliyyətlərə həddindən artıq maraq göstərmək
Sensor stimullara qarşı həddindən artıq həssaslıq və ya əksinə zəif reaksiya (məsələn, səsə, toxunuşa həssaslıq, müəyyən parça və geyimlərdən narahatlıq)

Digər müşahidə oluna bilən əlamətlər:

Emosiyaları idarə etməkdə çətinlik (məsələn, aqressiv davranışlar, narahatlıq, depressiv hallar)
Öyrənmə çətinlikləri
Fiziki sağlamlıqla bağlı problemlər (yuxu pozuntuları, qidalanma ilə bağlı çətinliklər və s.)

Autizmin erkən mərhələdə aşkar olunması olduqca vacibdir. Vaxtında başlanılan müdaxilə uşağın sosial münasibətlərini, ünsiyyət bacarıqlarını və idrak inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər və ümumi həyat keyfiyyətinə müsbət təsir göstərir.

Autizmin Diaqnozu Necə Qoyulur?

Autizmin diaqnozu adətən uşaq psixiatrı və ya uşaq nevroloqu tərəfindən qoyulur. Qiymətləndirmə zamanı uşağın davranışları və inkişaf xüsusiyyətləri müşahidə edilir, eyni zamanda valideynlərdən ətraflı məlumat toplanır.

Diaqnoz prosesində istifadə olunan əsas qiymətləndirmə üsulları bunlardır:

Autizm Diaqnostik Müsahibəsi (ADI-R): Uşağın sosial qarşılıqlı əlaqəsi, ünsiyyət bacarıqları və davranış xüsusiyyətlərini qiymətləndirmək üçün tətbiq olunur.
Autizm Spektr Pozuntusu üçün Müşahidə Ölçüsü (ADOS-2): Sosial münasibətlər, ünsiyyət və davranışların standartlaşdırılmış şəkildə qiymətləndirilməsinə imkan verir.
Dil və ünsiyyətin qiymətləndirilməsi (TLC): Uşağın dil inkişafı və ünsiyyət qabiliyyətlərini müəyyən etmək məqsədi daşıyır.
Koqnitiv qiymətləndirmə: Uşağın düşünmə, öyrənmə və problem həll etmə bacarıqlarını dəyərləndirmək üçün istifadə olunur.

Autizmin Müalicəsi Varmı?

Autizmin tam sağaldıcı müalicəsi mövcud deyil. Bununla belə, autizm spektr pozuntusu olan şəxslərin həyat keyfiyyətini yüksəltmək, funksional bacarıqlarını inkişaf etdirmək və gündəlik həyata uyğunlaşmasını asanlaşdırmaq üçün müxtəlif müdaxilə və dəstək üsulları tətbiq olunur. Bu yanaşmalar adətən fərdiləşdirilmiş olur və bir neçə sahənin mütəxəssislərinin birgə iştirakını tələb edir.

Autizmlə bağlı geniş istifadə olunan əsas müdaxilə və dəstək istiqamətləri bunlardır:

Erkən müdaxilə proqramları: Uşaqlıq dövründə başlanan xüsusi təlim proqramları dil inkişafını stimullaşdırır, sosial bacarıqları gücləndirir və simptomların təsirini azaltmağa kömək edə bilər.
Ailə maarifləndirilməsi və dəstək: Valideynlərin uşağın ehtiyaclarını düzgün anlamağı və ona uyğun yanaşma sərgiləməsi üçün maarifləndirilməsi vacibdir.
Davranış analizi və tətbiqi davranış analizi (ABA): Bu yanaşma arzuolunmaz davranışların azaldılması və müsbət davranışların formalaşdırılması məqsədi daşıyır. ABA metodu sosial və ünsiyyət bacarıqlarının inkişafında geniş tətbiq olunur.
Nitq və dil terapiyası: Ünsiyyət qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək üçün istifadə olunur və autizmli şəxslərin özünü ifadə etməsinə dəstək verir.
Erqoterapiya və fiziki terapiya: Gündəlik həyat bacarıqlarının inkişafına kömək edir. Bu üsullar motor bacarıqların gücləndirilməsi və sensor inteqrasiya problemlərinin aradan qaldırılması üçün tətbiq oluna bilər.
Dərman müalicəsi: Bəzi hallarda müəyyən simptomların idarə olunması üçün dərmanlar təyin edilə bilər. Lakin bu yanaşma fərdi qaydada qiymətləndirilməli və hər kəs üçün uyğun olmaya bilər.
Xüsusi təhsil xidmətləri: Autizmli şəxslər üçün fərdi ehtiyaclara uyğunlaşdırılmış təhsil proqramları təşkil edilir. Bu proqramlar onların güclü tərəflərini inkişaf etdirməyə və potensiallarını maksimum dərəcədə reallaşdırmağa yönəlib.