-
Böyrək Daşı Nədir?
-
Böyrək Daşı Nədən Əmələ Gəlir?
-
Böyrək Daşlarının Növləri
-
Böyrəkdə Daşın Əlamətləri
-
Böyrək Daşlarının Diaqnozu Necə Qoyulur?
-
Böyrək Daşı Necə Düşür?
-
Böyrək Daşlarının Müalicəsi
-
Böyrək Daşı Əməliyyatı
Böyrək Daşı Nədir?
Böyrək daşı böyrəklərdə toplanan mineral və duz birləşmələrinin zamanla bərkiyərək kristal halına keçməsi nəticəsində yaranır. Bu kristallar sidik yolları boyunca hərəkət etdikcə tıxanıqlıq yarada və güclü ağrılara səbəb ola bilər. Kiçik ölçülü daşlar əksər hallarda sidik vasitəsilə orqanizmdən xaric olur, lakin iri daşlar tibbi müdaxilə tələb edə bilər.
Böyrəklərin əsas funksiyası qandakı zərərli maddələri süzüb sidik yolu ilə bədəndən atmaqdır. Ancaq kifayət qədər maye qəbul edilmədikdə və ya sidikdəki mineralların konsentrasiyası artdıqda bu tarazlıq pozulur və kristallaşma prosesi başlayır. Vaxtında aşkar edilməyən daşlar böyüyərək böyrək funksiyalarına mənfi təsir göstərə bilər.
Böyrək Daşı Nədən Əmələ Gəlir?
Böyrək daşlarının əmələ gəlməsinə bir sıra amillər təsir edir. Bu amilləri əsasən genetik və ətraf mühit faktorları kimi qruplaşdırmaq olar. Az su içmək, duz və proteinlə zəngin qidalanma, bəzi metabolik pozğunluqlar və irsi meyillilik daş əmələgəlmə riskini artırır. Böyrəkdə daş toplanmasına səbəb olan əsas amillər bunlardır:
- Gün ərzində kifayət qədər maye qəbul edilməməsi sidiyin daha qatı olmasına və mineralların asanlıqla kristallaşmasına şərait yaradır.
- Həddindən artıq dərəcədə duzlu və proteinli qidaların qəbulu daş yaranma ehtimalını yüksəldir.
- Ailəsində böyrək daşı problemi olan şəxslərdə bu vəziyyətin təkrarlanma riski daha yüksəkdir.
- Paratiroid vəzinin həddindən artıq fəaliyyəti kimi hormonal pozğunluqlar kalsium balansını pozaraq böyrəkdə daş əmələ gəlməsini sürətləndirə bilər.
- Tez-tez təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları sidiyin pH səviyyəsini dəyişir və kristalların formalaşmasına səbəb olur.
Böyrək Daşlarının Növləri
Böyrəklərdə əmələ gələn daşlar tərkibindəki kimyəvi maddələrə görə bir-birindən fərqlənir. Böyrək daşlarının əsas növləri aşağıdakılardır:
- Kalsium oksalat daşları: Ən çox rast gəlinən böyrək daşı növüdür. Oksalat miqdarı yüksək olan qidaların (məsələn, ispanaq, şokolad və s.) tez-tez qəbulu, eləcə də D vitamininin normadan artıq istifadəsi bu daşların yaranmasını sürətləndirə bilər.
- Sidik turşusu daşları: Adətən sidiyin turşuluq səviyyəsinin yüksək olduğu hallarda formalaşır. Proteinlə zəngin qidalanma, xüsusilə qırmızı ətin həddindən artıq qəbulu və podaqra xəstəliyi bu riskin artmasına səbəb olur.
- Sistin daşları: Nadir hallarda müşahidə olunur və əksər hallarda irsi mənşəlidir. Bu daşlar sistin adlı amin turşusunun sidikdə yüksək konsentrasiyada olması ilə əlaqədardır.
- Strüvit daşları: Sidik yolu infeksiyaları nəticəsində yaranan və maqnezium–ammonium–fosfat birləşməsindən ibarət olan daşlardır. Daha çox qadınlarda rast gəlinir və yaranmasında infeksion amillər əsas rol oynayır.
Böyrəkdə Daşın Əlamətləri
Bəzi hallarda böyrəklərdə yaranan kristallar uzun müddət heç bir əlamət verməyə bilər. Lakin daş müəyyən ölçüyə çatdıqda və ya sidik kanalına doğru hərəkət etdikdə böyrək daşı simptomları özünü büruzə verir.
Böyrək daşının əsas əlamətləri bunlardır:
- Yan nahiyədə, beldə və ya qasıq bölgəsində qəfil başlayan, dalğavari şəkildə artıb-azalan güclü ağrılar
- Sidikdə qanın və bulanıqlığın olması
- Tez-tez sidiyə getmə, lakin az miqdarda sidik ifraz olunması
- Sidik ifrazı zamanı yanma və ya ağrı hissi
- Ürəkbulanma və qusma
- Xüsusilə infeksiya ilə əlaqəli hallarda böyrək ağrısı ilə yanaşı hərarətin yüksəlməsi və üşütmə
Böyrək Daşlarının Diaqnozu Necə Qoyulur?
Problemin səbəbini müəyyənləşdirmək üçün ilk mərhələdə xəstənin tibbi anamnezi və mövcud şikayətləri diqqətlə dəyərləndirilir. Daha sonra böyrək daşının diaqnozunun qoyulması məqsədilə müxtəlif müayinə üsullarından istifadə olunur:
- Ultrasəs müayinəsi: Böyrəkdə və sidik axarında daşların olub-olmamasını aşkar etmək üçün ən çox seçilən ilkin üsuldur.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT): Daşın ölçüsünü və dəqiq yerləşməsini müəyyən etmək üçün yüksək dəqiqlikli görüntüləmə imkanı yaradır.
- Sidik və qan analizləri: Sidikdə və qanda daş əmələ gəlməsinə səbəb olan maddələrin səviyyəsini qiymətləndirmək məqsədilə aparılır.
Böyrək Daşı Necə Düşür?
Kiçik ölçülü böyrək daşları əksər hallarda öz-özünə orqanizmdən xaric olur. Bədən bu hissəcikləri sidik yolları vasitəsilə atmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu proses zamanı maye qəbulunun artırılması, həkim tərəfindən təyin olunan ağrıkəsici və ya sidikqovucu dərmanların istifadəsi daşın düşməsini asanlaşdıra bilər.
Daşın sidik kanalından keçməsi zamanı ağrı artıb-azala bilər. Bəzi şəxslər üçün ilıq su vannası qəbul etmək və ya isti kompres tətbiq etmək rahatladıcı təsir göstərə bilər. Daşın düşməsi dövründə sidikdə qan görünməsi və tez-tez sidiyə getmə istəyi normal hesab oluna bilər. Lakin şiddətli ağrı, yüksək hərarət və ya qusma müşahidə edilərsə, mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır. Bu əlamətlər daşın tıxanıqlıq yaratdığını və ya infeksiya riskinin yarandığını göstərə bilər.
Böyrək Daşlarının Müalicəsi
Böyrək daşlarının müalicəsi daşın ölçüsündən və yerləşməsindən, xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən, həmçinin yaratdığı əlamətlərdən asılı olaraq fərqlənir. Kiçik ölçülü daşlar çox vaxt öz-özünə düşə bildiyi halda, iri daşlar ciddi fəsadlara səbəb ola və tibbi müdaxilə tələb edə bilər.
Böyrək daşlarının müalicəsində əsasən aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
- Dərman müalicəsi:
Ağrıkəsici və sidikqovucu preparatlar böyrək daşı müalicəsində ən çox istifadə edilən vasitələrdir. Bəzi daş növlərində isə daşın kimyəvi tərkibinə təsir edərək onun əriməsini təmin edən dərmanlar da təyin oluna bilər. Kiçik ölçülü daşı olan və ya daşın öz-özünə düşmə ehtimalı yüksək olan xəstələrdə üstünlük verilir.
- ESWL (Ekstrakorporal Şok Dalğası Litotripsiyası):
Bu üsulda bədən xaricindən göndərilən şok dalğaları vasitəsilə daşlar xırdalanır və daha kiçik hissələr halında sidiklə xaric edilməsi məqsəd qoyulur. Orta ölçülü daşlarda effektiv nəticə verir. Diametri 2 sm-dən kiçik və çox sərt olmayan daşlarda daha uğurlu hesab olunur.
- Ureteroskopiya:
Sidik kanalından daxil edilən nazik kamera və xüsusi alətlərlə daşın yerləşdiyi nahiyəyə çatılır. Daş ya parçalanır, ya da bütöv şəkildə çıxarılır. ESWL üsulunun kifayət etmədiyi vəziyyətlərdə və ya daşın ureterdə ilişib qaldığı hallarda seçilir.
- Perkutan nefrolitotomiya:
Bel nahiyəsindən açılan kiçik kəsik vasitəsilə böyrəyə daxil olunaraq daşlar təmizlənir. Əsasən iri və mürəkkəb daşlarda tətbiq edilir. Ölçüsü 2 sm-dən böyük və yerləşməsi çətin olan daşlar üçün uyğun müalicə variantıdır.
Böyrək Daşı Əməliyyatı
Bəzi hallarda daşın ölçüsü çox böyük olduqda və ya digər müalicə üsulları ilə çıxarılması mümkün olmadıqda, mütəxəssislər böyrək daşı əməliyyatını zəruri hesab edə bilərlər. Cərrahi müdaxilənin əsas məqsədi daşın yerləşdiyi nahiyəyə birbaşa çataraq onu tam şəkildə xaric etməkdir. Müasir tibbdə klassik açıq əməliyyatlar yerinə laparoskopik və ya robotik cərrahiyyə kimi minimal invaziv üsullara daha çox üstünlük verilir.
Böyrək daşı əməliyyatından sonrakı sağalma prosesi tətbiq olunan texnikadan, daşın ölçüsündən və xəstənin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. Xəstənin mümkün qədər tez hərəkətə başlaması ağrı nəzarəti və sağalmanın sürətlənməsi baxımından önəmlidir. Əməliyyatdan sonra həyat tərzinə diqqət yetirmək, həkim tövsiyələrinə əməl etmək və müntəzəm nəzarət müayinələrindən keçmək daşın yenidən yaranma riskini azaldır.
Böyrəklərin sağlamlığı təkcə daş əmələ gəlməsi ilə məhdudlaşmır. Xəstəlik irəlilədikdə böyrək toxumasında qalıcı zədələnmələr yarana və bu vəziyyət böyrək çatışmazlığı kimi ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Bəzi hallarda isə son çıxış yolu olaraq böyrək transplantasiyası və ya geniş cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər. Məhz bu səbəbdən erkən diaqnoz və vaxtında müalicə həyati əhəmiyyət daşıyır. Bundan əlavə, daimi ağrılarla yaşamaq və ya ağrı tutmalarının hər an təkrarlana biləcəyi düşüncəsi insanın psixoloji vəziyyətinə və həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.
Problemin təkrarlanmaması üçün əməliyyatdan və ya digər müalicə üsullarından sonra qidalanma və gündəlik vərdişlərə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Bəzi şəxslər üçün duz və protein qəbulunu məhdudlaşdıran, eyni zamanda maye istehlakını artıran xüsusi proqramlar tövsiyə oluna bilər. Bu yanaşma gələcəkdə böyrək daşı əmələ gəlmə riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa kömək edir.
* Bu səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün həkiminizlə məsləhətləşin. Bu səhifənin məzmununa Liv Hospitalda tibbi sağlamlıq xidməti haqqında məlumat daxil deyil .
