-
Trombosit Nədir?
-
Trombosit Analizində Normal Say Nə Qədər Olmalıdır?
-
Trombosit Azlığı Nədir?
-
Trombosit Azlığının Səbəbləri
-
Trombosit Azlığının Əlamətləri
-
Trombosit Çoxluğu Nədir?
-
Trombosit Çoxluğunun Səbəbləri
-
Trombosit Çoxluğunun Əlamətləri
-
Qanda Trombosit Azlığı və Çoxluğu Zamanı Müalicə Necə Aparılmalıdır?
Trombositlər qanın tərkibində olan və qanaxmanın nəzarətdə saxlanılmasında mühüm rol oynayan kiçik hüceyrəvi komponentlərdir. Onlar xəstəliklər və ya müxtəlif travmalar nəticəsində yaranan qanaxmanın dayandırılmasına kömək edən rəngsiz qan hüceyrələridir. Trombositlər qanın laxtalanma prosesində aktiv iştirak edir. Qan analizinin nəticələrində trombositlərin sayı (PLT) və hemoqlobin göstəricisi orqanizmdə qanın yaranması və ümumi qan sağlamlığı haqqında əsas məlumat verən mühüm parametrlər sırasındadır. Bu səbəbdən qanın əsas tərkib hissələrindən biri olan trombositlərin miqdarı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Trombosit Nədir?
Trombositlərə bəzən platelet (PLT) və ya qan lövhəcikləri də deyilir. Onların əsas funksiyası orqanizmin həddindən artıq qan itirməsinin qarşısını almaq və qanaxmanın dayandırılmasına kömək etməkdir. Trombositlər plazma, qırmızı və ağ qan hüceyrələri ilə birlikdə qanı təşkil edir. Bu komponentlər arasında ən yüngül olanlar trombositlərdir. Məhz yüngül olduqları üçün onlar əsasən qan damarlarının divarlarına yaxın yerləşir. Bu xüsusiyyət sayəsində qanaxma zamanı trombositlər zədələnmiş damar divarına sürətlə çataraq laxtalanma prosesinin başlamasında iştirak edir.
Eritrositlər (RBC) qanın oksigen daşıyan qırmızı qan hüceyrələrini, trombositlər (PLT) isə qanın laxtalanmasına kömək edərək qanaxmanın qarşısını alan qan lövhəciklərini ifadə edir. Hər iki komponent qanın tərkib hissəsi olsa da, onların orqanizmdə yerinə yetirdiyi funksiyalar fərqlidir.
Trombosit Analizində Normal Say Nə Qədər Olmalıdır?
Trombositlərin sayını müəyyən etmək üçün ayrıca xüsusi bir analiz aparılmır. Həkim tərəfindən ümumi müayinə məqsədilə təyin olunan ümumi qan analizinin (ÜQA) əsas göstəricilərindən biri də trombositlərin sayıdır. Ümumi qan analizinin nəticə vərəqində trombosit göstəricisi PLT kimi qeyd olunur.
Sağlam yetkin insanlarda bir mikrolitr qanda adətən 150.000 – 450.000 hüceyrə/ml trombosit olur. Həkim analiz nəticələrinə əsasən trombosit səviyyəsinin normal aralıqda olub-olmadığını qiymətləndirir. Trombositlərin sayının normadan az olması trombositopeniya, çox olması isə trombositoz adlanır.
Trombosit Azlığı Nədir?
Qanın bir mikrolitrində trombositlərin sayının 150.000-dən aşağı olması trombositopeniya adlanır. Trombositlərin sayı 50.000-dən aşağı düşdükdə, xüsusilə göyərmə və ya kəsik zamanı ciddi qanaxmaların baş vermə riski artır. Trombosit sayı 10.000 – 20.000-dən aşağı olduqda isə hər hansı kəsik və ya xarici zədə olmadan belə qanaxma yaranma ehtimalı yüksəlir.
Analiz nəticələrində həm trombositlərin, həm də leykopeniya göstəricilərinin aşağı olduğu müşahidə edilirsə, bu, tibbi baxımdan bir neçə qan hüceyrəsi xəttinin sayının azalması ilə xarakterizə olunan vəziyyəti göstərə bilər.
Trombosit Azlığının Səbəbləri
Trombositopeniyaya səbəb ola bilən müxtəlif sağlamlıq problemləri mövcuddur. Əsas səbəblər aşağıdakılardır:
- B12 və ya B9 vitamini çatışmazlığı: Qan hüceyrələrinin yaranması pozulduqda ciddi anemiya ilə yanaşı, trombositlərin sayında da azalma baş verə bilər.
- Hamiləlik: Hamiləlik zamanı trombositlərin parçalanması arta, eyni zamanda qanın maye hissəsinin həcmi çoxaldığı üçün qan durula bilər. Nəticədə trombositlərin sayı analizdə aşağı göstərici kimi müəyyən edilə bilər.
- Dərmanların yan təsirləri: Bəzi dərmanlar trombositlərin sümük iliyində istehsalını pozaraq trombositopeniyaya səbəb ola bilər.
- Aplastik anemiya: Sümük iliyinin çatışmazlığı ilə xarakterizə olunan bu vəziyyətdə trombositlərin istehsalı əhəmiyyətli dərəcədə azalır.
- Əvvəllər qan köçürülməsi: Qan köçürülməsi zamanı donor qanına qarşı yaranan anticisimlər trombositlərin parçalanmasına səbəb ola bilər.
- Qan zəhərlənməsi (sepsis): Qanın bakterial infeksiyası zamanı trombositlər sürətlə parçalanaraq onların sayının azalmasına gətirib çıxara bilər.
- Bəzi virus infeksiyaları: Suçiçəyi, EBV və ya HİV kimi bəzi virus infeksiyaları trombositlərin parçalanmasını sürətləndirə bilər.
- Bəzi immunoloji xəstəliklər: İdiopatik trombositopenik purpura kimi autoimmun xəstəliklərdə və bəzi revmatoloji xəstəliklərdə trombositlərin dalaqda parçalanması sürətlənə bilər.
- Hipersplenizm: Müxtəlif xəstəliklər nəticəsində dalağın böyüməsi və həddindən artıq aktivləşməsi qandakı trombositlərin daha sürətlə parçalanmasına səbəb ola bilər.
- Bəzi toksik maddələrlə zəhərlənmə və radiasiyaya məruz qalma: Qurğuşun və benzol kimi bəzi toksik maddələrin orqanizmdə toplanması və ya yüksək dozada radiasiyaya məruz qalma sümük iliyinin fəaliyyətini zəiflədərək trombositlərin istehsalını azalda bilər.
- Alkoqol istifadəsi: Uzunmüddətli alkoqol istifadəsi trombositlərin sayının azalmasına səbəb ola bilər.
- Hematoloji xərçəng xəstəlikləri: Leykoz və bəzi limfomalar sümük iliyinin fəaliyyətini poza və nəticədə trombosit istehsalının azalmasına səbəb ola bilər.
- Sümük iliyi xəstəlikləri: Mielofibroz və mielodisplaziya kimi müxtəlif sümük iliyi xəstəlikləri zamanı trombositlərin istehsalı zəifləyə bilər.
- Xroniki xəstəliklər: Orqanizmdə müxtəlif sistemləri əhatə edən xroniki xəstəliklər də trombositlərin sayının azalmasına səbəb ola bilər.
Trombosit Azlığının Əlamətləri
Trombositopeniya yüngül formada olduqda əlamətlər çox müşahidə edilməyə bilər. Lakin trombositlərin sayının hədsiz dərəcədə azalması daha ciddi simptomlara səbəb ola bilər. Trombositopeniya zamanı müşahidə oluna bilən əlamətlər aşağıdakılardır:
- Bədəndə tez-tez göyərmələrin yaranması
- Dəridə qırmızı-bənövşəyi rəngli xırda ləkələrin meydana gəlməsi
- Kəsiklər nəticəsində yaranan qanaxmanın uzun müddət davam etməsi
- Diş ətlərindən qanaxma
- Burun qanaması
- Aybaşı zamanı həddindən artıq qanaxma
- Sidikdə və nəcisdə qan
- Dalağın böyüməsi
Trombosit Çoxluğu Nədir?
Qan dövranında trombositlərin sayının normadan artıq olması trombositoz adlanır. Qan analizində trombositlərin sayının 450.000-dən yuxarı olması trombosit yüksəkliyi kimi qiymətləndirilir. Bəzi insanlarda bu göstəricinin 1 milyona qədər yüksəldiyi müşahidə edilə bilər.
Trombosit Çoxluğunun Səbəbləri
Trombositoz sağlam insanlarda da müşahidə oluna bilər. Bununla yanaşı, bəzi hallarda müxtəlif sağlamlıq problemlərinin göstəricisi ola bilər. Ümumi qan analizində trombositlərin sayının yüksək olmasına səbəb ola bilən əsas hallar bunlardır:
- Fizioloji olaraq trombositlərin çox istehsal edilməsi: Bəzi genetik amillər müəyyən insanlarda trombositlərin sayının normadan yüksək olmasına səbəb ola bilər.
- Dəmir çatışmazlığı: Dəmir səviyyəsinin azalması sümük iliyində qırmızı qan hüceyrələrinin sayının azalmasına səbəb ola bilər. Orqanizm qan hüceyrələrinin istehsalını artırmağa çalışdıqda müəyyən hormonların səviyyəsinin yüksəlməsi nəticəsində trombositlərin sayı da arta bilər.
- Dalağın çıxarılması: Müxtəlif səbəblərdən dalağı cərrahi yolla çıxarılan insanlarda trombositlərin parçalanması zəifləyir və nəticədə onların sayı arta bilər.
- Qanaxma: Orqanizmdə aktiv qanaxma zamanı qırmızı qan hüceyrələrinin itkisi baş verir və qan hüceyrələrinin istehsalı sürətlənir. Nəticədə trombositlərin sayı da yüksələ bilər.
- Qırmızı qan hüceyrələrinin parçalanması (hemoliz): Aktiv qanaxmada olduğu kimi, qırmızı qan hüceyrələrinin sayının azalması ilə əlaqədar olaraq trombositlərin səviyyəsində də artım müşahidə edilə bilər.
- Xroniki xəstəliklər: Bəzi revmatoloji mənşəli xroniki xəstəliklərdə, o cümlədən iltihablı bağırsaq xəstəlikləri və iltihablı revmatizm zamanı trombositlərin sayının yüksəlməsi mümkündür.
- Bəzi sümük iliyi xəstəlikləri və xərçəngləri: Esensial trombositemiya kimi sümük iliyini təsir edən bəzi xəstəliklər zamanı trombositlərin sayı əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər.
Trombosit Çoxluğunun Əlamətləri
Trombositoz zamanı adətən heç bir əlamət müşahidə olunmur. Lakin qan laxtası (tromb) əmələ gəldikdə, onun yaratdığı fəsadlardan asılı olaraq müxtəlif simptomlar ortaya çıxa bilər. Bununla belə, trombositoz fonunda qan laxtası yarandıqda aşağıdakı əlamətlər müşahidə edilə bilər:
- Baş ağrısı
- Ürəkbulanma
- Nəfəs darlığı
- Halsızlıq
- Əllərdə və ayaqlarda yanğı hissi ilə müşayiət olunan ağrı
Qanda Trombosit Azlığı və Çoxluğu Zamanı Müalicə Necə Aparılmalıdır?
Trombositlərin sayında azalma və ya artım aşkar edildikdə müalicə üsulunun müəyyənləşdirilməsi, ilk növbədə, bu dəyişikliklərə səbəb olan əsas xəstəliyin düzgün müəyyənləşdirilməsindən asılıdır. Bu məqsədlə həkim tərəfindən pasiyentin ətraflı xəstəlik anamnezi toplanır və fiziki müayinə aparılır. Lazım gəldikdə diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün müxtəlif görüntüləmə müayinələrindən və əlavə qan analizlərindən istifadə olunur. Müalicə yanaşması isə həm trombositlərin sayından, həm də müayinə zamanı müəyyən edilən əsas xəstəlikdən asılı olaraq dəyişir.
Yüngül trombositopeniya zamanı həkim əlavə müalicəyə ehtiyac görməyə və yalnız müntəzəm nəzarət etməyi tövsiyə edə bilər. Digər hallarda isə müalicə trombositlərin azalmasına səbəb olan əsas sağlamlıq probleminin aradan qaldırılmasına yönəldilir. Daha ağır trombositopeniya zamanı isə müxtəlif tədbirlər görülə bilər. Belə hallarda zədələnmə riski yaradan fəaliyyətlərdən uzaq durmaq, intensiv fiziki məşqlərdən və idmandan çəkinmək, mümkün travmaların qarşısını almaq üçün qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək, yumşaq diş fırçasına üstünlük vermək və alkoqol qəbulunu dayandırmaq tövsiyə oluna bilər. Həmçinin trombositlərin funksiyasına mənfi təsir göstərə bilən bəzi dərmanların istifadəsinin dayandırılması həkim tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər.
Bununla yanaşı, tibbi zərurət yarandıqda trombosit preparatlarının köçürülməsi və ya trombositlərin parçalanmasını azaltmaq məqsədilə kortikosteroidlər və immunoqlobulinlər kimi dərmanların təyin edilməsi mümkündür. Dalağın həddindən artıq fəaliyyət göstərdiyi bəzi hallarda isə onun cərrahi yolla çıxarılması da müalicə variantlarından biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Trombositoz zamanı pasiyentin hər hansı şikayətinin olub-olmaması və trombositlərin yüksəlməsinə səbəb olan əsas xəstəliyin müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bir çox hallarda yalnız müntəzəm tibbi nəzarət kifayət edir. Lakin trombositlərin sayı əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldikdə dərman müalicəsinə və ya tromboferez adlanan, qandakı artıq trombositlərin xüsusi üsulla çıxarılmasına ehtiyac yarana bilər.
Trombositlərin sayında normadan kənar dəyişiklik aşkar edildikdə, səbəbin müəyyənləşdirilməsi və uyğun müalicə yanaşmasının seçilməsi üçün mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.
* Bu səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün həkiminizlə məsləhətləşin. Bu səhifənin məzmununa Liv Hospitalda tibbi sağlamlıq xidməti haqqında məlumat daxil deyil .
