Qırtlaq Xərçəngi Nədir?

Qırtlaq xərçəngi boğazda yerləşən hüceyrələrdən inkişaf edən bədxassəli şiş növüdür. Qırtlaq nəfəs borusu ilə qida borusu arasında yerləşən çox vacib bir orqandır. Bu xərçəng növü daha çox tənəffüs yollarına zərərli tüstü və kimyəvi maddələrin təsiri, spirtli içkilərin həddindən artıq qəbulu və s. ilə əlaqələndirilir. Xəstəlik erkən mərhələdə aşkar edilərək müalicə olunduqda proqnoz adətən müsbət olur, lakin gec diaqnoz qoyulan hallarda müalicə prosesi çox ağır keçə bilər.

Qırtlaq Xərçənginin Yaranma Səbəbləri

Boğaz xərçənginin yaranmasına səbəb ola bilən müxtəlif risk faktorları mövcuddur. Bu faktorların böyük hissəsi gündəlik həyatda geniş yayılmış zərərli vərdişlər və təsirlərlə bağlıdır.

Tütün istifadəsi: Tütün məhsulları ağciyər xərçəngi kimi qırtlaq şişlərinin də yaranmasının əsas səbəblərindən biri hesab olunur. Bəzən tütünün istifadə miqdarı ilə də birbaşa bağlı ola bilər. Tütün istehlakı artdıqca risk yüksəlir, istifadənin dayandırılması isə riskin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olur.
Alkoqol (etanol): Yaş, genetik xüsusiyyətlər və siqaretlə yanaşı alkoqol qəbulu da laringeal xərçəngini artıran amillərdəndir. Araşdırmalar göstərir ki, siqaret çəkməyən şəxslərdə belə spirtli içki istifadəsi nəticəsində boğaz xərçəngi inkişaf edə bilər. Hətta alkoqol qəbul etməyən bəzi xəstələrdə istifadə etdikləri ağız yaxalayıcı məhlulların tərkibində spirtin olduğu müəyyən edilib.
Peşə ilə bağlı risklər: Bəzi peşələrdə zərərli maddələrə məruz qalma qırtlaq xərçəngi ehtimalını artıra bilər. Məsələn, kənd təsərrüfatı və sənaye sahəsində işləyənlərdə boğaz xərçənginə daha çox rast gəlinə bilər.
Qidalanma və vitamin çatışmazlığı: Meyvə, tərəvəz və süd məhsullarının yetəri qədər qəbulu baş-boyun nahiyəsində dəri və selikli qişa mənşəli şişlərə qarşı qoruyucu rol oynayır. Xüsusilə A vitamininin epitel toxumalarından yaranan şişlərin inkişafını müəyyən dərəcədə ləngitdiyi məlumdur. Retinoidlər kimi A vitamininin törəmələrinin kimyəvi kanserogenlərə, radiasiyaya və viruslara qarşı təsiri laborator şəraitdə aparılan tədqiqatlarla göstərilmişdir.
Qastroezofageal reflüks: Mədə turşusunun qida borusuna geri qayıtması ilə xarakterizə olunan bu vəziyyət qırtlaq xərçənginin yaranmasına gətirib çıxara bilər. Reflüks qırtlaq toxumalarında kəskin və xroniki iltihab yarada bilər.
Radiasiyaya məruz qalma: Radiasiya təsiri ilə də qırtlaq xərçəngi arasında əlaqə olduğu göstərilmişdir. Məsələn, radiologiya sahəsində çalışan şəxslərdə epidermoid tipli dəri xərçənginin inkişafı müşahidə olunmuş, sonradan radiasiya ilə yastıhüceyrəli xərçənglər arasında əlaqə araşdırılmışdır. Tiroid xəstəlikləri və vərəm infeksiyası səbəbilə tətbiq olunan radioterapiyadan sonra qırtlaq xərçəngi halları da təsvir edilmişdir.

Qırtlaq Xərçənginin İlkin Əlamətləri

Boğaz xərçəngi nisbətən sürətlə irəliləyə bilən xəstəliklər sırasına daxildir. Xəstəliyin mərhələsi artdıqca simptomların sayı və şiddəti də çoxala bilər. Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:

Qulaq və boyun nahiyəsinə yayılan ağrı
Udqunma zamanı çətinlik
Davamlı öskürək
Qanla qarışıq tüpürcək və ya bəlğəm
Nəfəs darlığı
İştahanın azalması və səbəbsiz çəki itkisi
Boğazda yad cisim və ya ilişmə hissi

Qırtlaq Xərçənginin Növləri

Qırtlaq xərçəngi müxtəlif hüceyrə tiplərindən inkişaf etməsinə görə bir neçə formaya bölünür. Əsas rast gəlinən növləri bunlardır:

Skuamoz hüceyrəli karsinoma - Bu qırtlaq xərçənginin ən geniş yayılmış formasıdır və adətən qırtlaq səthini örtən epitel hüceyrələrindən inkişaf edir.
Adenokarsinoma - Qırtlaq vəzilərindən yaranan daha nadir rast gəlinən şiş növüdür, lakin ümumi halların müəyyən hissəsini təşkil edə bilər.
Adenoskuamoz karsinoma - Həm skuamoz hüceyrəli, həm də adenokarsinoma xüsusiyyətlərini birləşdirən qarışıq histoloji tipdir.
Birləşdirici toxuma mənşəli karsinomalar - Boğazda yerləşən birləşdirici toxumadan inkişaf edən nadir şişlər bu qrupa daxildir.

Qırtlaq xərçənginin hər bir tipi bioloji davranışına, müalicəyə cavabına və proqnozuna görə fərqlənə bilər. Diaqnoz adətən biopsiya və görüntüləmə üsulları ilə təsdiqlənir. Müalicə strategiyası isə şişin histoloji tipi, mərhələsi və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınaraq fərdi şəkildə planlaşdırılır.

Qırtlaq Xərçənginin Müalicəsi

Qırtlaq xərçənginin müalicəsində kimyoterapiya xərçəng hüceyrələrini məhv etmək və ya onların çoxalmasını dayandırmaq məqsədi ilə tətbiq olunan dərman müalicəsidir. Bu üsul əksər hallarda radioterapiya (şüa müalicəsi) və cərrahi müdaxilə ilə birlikdə istifadə olunur.

Müalicə planı hazırlanarkən patoloji nəticələr və digər klinik göstəricilər əsasında şişin ölçüsü və yayılma dərəcəsi qiymətləndirilir, daha sonra xəstəliyin mərhələsi müəyyən edilir. Bu məlumatlara əsasən uyğun əməliyyat növü seçilir.

Qərarvermə prosesində xəstənin yaşı və ümumi sağlamlıq vəziyyəti də nəzərə alınır. Bəzən əməliyyat zamanı əvvəlcədən əldə olunan məlumatlardan fərqli klinik mənzərə ilə qarşılaşmaq mümkündür. Şiş gözləniləndən böyük ola və ya xəstəliyin mərhələsi daha irəli səviyyədə müəyyən edilə bilər. Belə hallarda cərrahi taktikanın dəyişdirilməsi zəruri ola bilər.

Cərrahi yolla çıxarılan şişin təkrarlanma ehtimalı mövcuddur. Buna görə əməliyyatdan sonra xəstə mütəmadi nəzarətdə saxlanılır. Əgər 5 il ərzində şiş qeydə alınmazsa, bu nəticə xəstəliyin uğurla müalicə olunduğunu göstərir.