Skolioz Nədir?

Skolioz onurğa sütunun sağa və ya sola doğru anormal şəkildə əyilməsi ilə xarakterizə olunan onurğa xəstəliyidir. Normalda onurğa öndən baxıldıqda düz xətt şəklində görünür. Skolioz zamanı isə onurğada “S” və ya “C” formasında əyrilik yaranır.

Skolioz xəstəliyi daha çox uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə aşkar edilir, lakin bu vəziyyət hər yaşda müşahidə oluna bilər. Yüngül dərəcəli skolioz heç bir əlamətlə özünü göstərməyə bilər. Lakin əyrilik irəlilədikcə çiyinlərdə asimmetriya, bel və ya kürək ağrısı, nəfəs darlığı kimi şikayətlər meydana çıxa bilər. Buna görə də erkən diaqnostika böyük əhəmiyyət daşıyır.

Skoliozun dərəcəsi xüsusi ölçmə üsulu ilə müəyyən edilir və müalicə planı əyriliyin dərəcəsinə əsasən hazırlanır. Diaqnoz mütəxəssis həkim tərəfindən aparılan fiziki müayinə və müxtəlif görüntüləmə üsullarının nəticələri əsasında dəqiqləşdirilir. Erkən mərhələdə aşkarlanan onurğa əyriliyi müvafiq müalicə üsulları ilə nəzarətdə saxlanıla və xəstəliyin irəliləməsinin qarşısı alına bilər.

Skoliozun Növləri

Skolioz xəstəliyi müxtəlif səbəblərdən yarana və fərqli formalarda inkişaf edə bildiyi üçün onun bir neçə növü mövcuddur. Skolioz növləri əyriliyin formasına, yaranma vaxtına və səbəbinə görə təsnif edilir.

İdiopatik skolioz

İdiopatik skolioz səbəbi dəqiq məlum olmayan skolioz növüdür. Ən çox rast gəlinən onurğa əyriliyi növüdür və əsasən yeniyetməlik dövründə, yəni 10-18 yaş arasında meydana çıxır. Xüsusilə qızlarda daha çox müşahidə olunur. İdiopatik skoliozun yaranmasında genetik faktorların rolu ola bilər, lakin konkret səbəb müəyyən edilməyib.

Yeniyetməlik dövrünün idiopatik skoliozu (AIS – Adolescent Idiopathic Scoliosis): Bu skolioz növü əsasən yeniyetməlik dövründə inkişaf edir və skolioz hallarının böyük hissəsi bu kateqoriyaya daxildir. Yeniyetməlik dövründə sürətli boy artımının baş verməsi bu tip skoliozun daha çox müşahidə olunmasının əsas səbəblərindən biridir.
Uşaqlıq dövrünün idiopatik skoliozu (CIS – Childhood Idiopathic Scoliosis): Bu tip skolioz 3 yaşından əvvəl başlayır və adətən daha sürətlə irəliləyir.
Yetkin yaş dövrünün idiopatik skoliozu (AIS – Adult Idiopathic Scoliosis): Əvvəllər skoliozu olmayan, lakin yeniyetməlik dövründən sonra onurğa əyriliyi inkişaf edən yetkin insanlarda müşahidə oluna bilər.

Konjenital skolioz

Konjenital skolioz anadangəlmə onurğa deformasiyasıdır. Bu vəziyyət onurğanın inkişafı zamanı yaranan problemlər nəticəsində meydana gəlir. Belə hallarda fəqərələr tam formalaşmaya və ya bir-biri ilə düzgün birləşməyə bilər. Anadangəlmə onurğa əyriliyi adətən doğuş zamanı və ya erkən yaşlarda aşkarlanır və müalicə tələb edə bilər. Bəzi hallarda erkən yaşlarda cərrahi müdaxiləyə ehtiyac yarana bilər. Onurğa cərrahiyyəsi əməliyyat qərarını skoliozun dərəcəsini nəzərə alaraq müəyyən edir.

Neyromuskulyar skolioz

Neyromuskulyar skolioz sinir sistemi və ya əzələ sistemi ilə əlaqəli xəstəliklər nəticəsində inkişaf edir. Bu tip onurğa əyriliyi serebral iflic, əzələ distrofiyası, spina bifida, onurğa beyni zədələnmələri və ya amiotrofik lateral skleroz (ALS) kimi xəstəliklər fonunda yarana bilər. Bu xəstəliklər onurğanı düzgün vəziyyətdə saxlayan əzələ və sinirlərin normal fəaliyyətinə mane olur.

Degenerativ skolioz

Degenerativ skolioz yaşlanma ilə əlaqədar inkişaf edən skolioz növüdür. Adətən 40 yaşdan yuxarı insanlarda onurğa disklərində və oynaqlarda baş verən degenerativ dəyişikliklər, yəni aşınma nəticəsində meydana çıxır. Zaman keçdikcə onurğa zəifləyərək əyilə bilər. Bu tip onurğa əyriliyi əsasən sümüklərin zəifləməsi və onurğa disklərinin degenerasiyası ilə əlaqəlidir.

Posttravmatik skolioz

Posttravmatik skolioz onurğada baş verən sınıq, travma və ya cərrahi müdaxilədən sonra inkişaf edən onurğa əyriliyidir. Xüsusilə sümük sınığı və ya onurğaya dəyən zərbə nəticəsində onurğanın normal quruluşu pozularaq əyrilik yarana bilər. Belə hallarda travmadan sonra uzunmüddətli müşahidə və müalicə tələb oluna bilər.

Funksional skolioz

Funksional skolioz onurğada struktur xarakterli əyrilik olmadığı halda, başqa bir səbəbin təsiri ilə müvəqqəti əyriliyin yaranmasıdır. Məsələn, ayaqların uzunluğunun fərqli olması, çanaq əyriliyi və ya əzələ spazmları funksional skolioza səbəb ola bilər. Bu tip onurğa əyriliyinin əsas səbəbi aradan qaldırıldıqda əyrilik düzələ bilər, çünki onurğada struktur dəyişiklik mövcud deyil.

Skolioz Nədən Yaranır?

Skoliozun yaranma səbəblərini anlamaq xəstəliyin mahiyyətini daha yaxşı dərk etmək baxımından əhəmiyyətlidir. Müxtəlif amillər bu vəziyyətin yaranmasına səbəb ola bilər. Skoliozun əsas səbəbləri aşağıdakılardır:

İdiopatik (səbəbi məlum olmayan): Adətən yeniyetməlik dövründə meydana çıxır. Ailəsində skolioz olan insanlarda daha çox müşahidə edilməsi genetik faktorların rol oynaya biləcəyini göstərir. Bu tip onurğa əyriliyi tədricən irəliləyə bilər. Lakin müntəzəm nəzarət edilmədikdə onurğadakı əyrilik arta bilər.
Anadangəlmə (konjenital): Anadangəlmə skolioz körpə doğulduqda onurğanın müəyyən hissələrinin tam formalaşmaması nəticəsində yaranır. Vəziyyət erkən yaşlarda aşkarlanmadıqda zaman keçdikcə xəstəlik irəliləyə bilər.
Neyromuskulyar xəstəliklər: Əzələ və sinir sistemi xəstəlikləri, məsələn, serebral iflic və əzələ distrofiyası skoliozun yaranmasına səbəb ola bilər. Belə hallarda onurğanı dəstəkləyən əzələlər kifayət qədər güclü olmur və zaman keçdikcə onurğada əyrilik inkişaf edə bilər.
Travma və zədələnmələr: Onurğa sınıqları və ya ağır qəzalar nəticəsində onurğanın normal quruluşu zədələnərək skolioz yarana bilər.
Duruş pozuntuları: Uzun müddət düzgün olmayan vəziyyətdə oturmaq onurğa sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Lakin belə vəziyyətlər adətən struktur skoliozdan fərqlənir və düzgün məşqlərlə düzəldilə bilər.

uşaqlarda skolioz

Skoliozun Əlamətləri Necə Olur?

Skoliozun əlamətləri onurğadakı əyriliyin dərəcəsindən və insanın yaşından asılı olaraq dəyişə bilər. Erkən mərhələdə adətən nəzərəçarpan ağrıya səbəb olmadığı üçün onurğa əyriliyini aşkar etmək çətin ola bilər.

Bu səbəbdən xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə bədəndə baş verən dəyişiklikləri diqqətlə müşahidə etmək böyük əhəmiyyət daşıyır. Skolioz, əsasən bədən simmetriyasının pozulması ilə özünü göstərir.

Skolioz zamanı müşahidə olunan əsas əlamətlər bunlardır:

Çiyinlərin eyni səviyyədə olmaması
Bel və çanaq xəttində asimmetriya
Kürək sümükləri arasındakı nəzərəçarpan fərq
İrəli əyildikdə kürəyin bir tərəfinin digərindən daha hündür görünməsi
Paltarların bədəndə simmetrik və düzgün dayanmaması
İrəliləmiş hallarda kürək və bel ağrısı

Skoliozun Hansı Dərəcələri Var?

Skoliozun dərəcəsi onurğadakı əyriliyin şiddətini müəyyən etmək üçün istifadə olunur və müalicə planının hazırlanmasında əsas meyarlardan biri hesab edilir. Əyriliyin dərəcəsi adətən rentgen müayinəsi vasitəsilə ölçülür. Skolioz dərəcələri aşağıdakı kimi təsnif edilir:

Yüngül skolioz (10-20 dərəcə): Bu mərhələdə adətən nəzərəçarpan şikayətlər müşahidə olunmur. Bununla belə, vəziyyətin mütəmadi olaraq izlənilməsi vacibdir. Bu mərhələdə həkim tərəfindən məşqlər və fizioterapiya tövsiyə oluna bilər.
Orta dərəcəli skolioz (20-40 dərəcə): Bu mərhələdə onurğadakı əyrilik daha aydın nəzərə çarpır. Xüsusilə böyümə dövründə olan uşaqlarda əyriliyin irəliləmə riski daha yüksəkdir. Belə hallarda korse müalicəsindən tez-tez istifadə olunur.
Ağır skolioz (40 dərəcədən yuxarı): Bu mərhələdə onurğadakı əyrilik daha ciddi xarakter alır. Duruş pozuntuları və tənəffüs problemləri meydana çıxa bilər. Vəziyyətdən asılı olaraq cərrahi müdaxilə nəzərdən keçirilə bilər.

Skolioz Müalicəsi və Əməliyyatı

Skoliozun müalicəsi onurğadakı əyriliyin dərəcəsinə, xəstənin yaşına və əyriliyin irəliləmə riskinə uyğun olaraq planlaşdırılır. Müalicənin əsas məqsədi əyriliyin daha da artmasının qarşısını almaq və xəstənin həyat keyfiyyətini qorumaqdır. Onurğa sütunu əyriliyinin müalicəsində istifadə olunan əsas üsullar bunlardır:

Müntəzəm nəzarət: Yüngül dərəcəli skolioz zamanı aktiv müalicə əvəzinə müntəzəm müşahidə kifayət edə bilər. Xüsusilə böyümə dövründə olan uşaqlarda onurğadakı əyriliyin irəliləyib-irəliləmədiyi nəzarətdə saxlanılır. Bu müddətdə müəyyən aralıqlarla rentgen müayinəsi aparılaraq onurğanın vəziyyəti qiymətləndirilir. Dəyişikliklərin erkən aşkar edilməsi müalicə planına birbaşa təsir göstərə bilər.
Korset müalicəsi: Orta dərəcəli skoliozun müalicəsində ən çox istifadə olunan üsullardan biri korsetdir. Korset onurğadakı əyriliyin daha da artmasının qarşısını almağa kömək edir. Xüsusilə böyümə dövründə olan xəstələrdə effektiv ola bilər. Lakin müalicənin nəticə verməsi üçün korsetdən həkimin tövsiyələrinə uyğun olaraq müntəzəm və uzun müddət istifadə etmək vacibdir. Bu prosesdə xəstənin müalicəyə riayət etməsi mühüm rol oynayır.
Fizioterapiya və məşqlər: Skoliozun müalicəsində əzələləri gücləndirən və onurğanı dəstəkləyən məşqlərin mühüm rolu var. Fizioterapiya proqramları hər bir xəstənin vəziyyətinə uyğun fərdi şəkildə hazırlanır və müntəzəm tətbiq edilməlidir. Bu məşqlər onurğadakı əyriliyi tamamilə aradan qaldırmasa da, onun irəliləməsini yavaşlatmağa və ağrıları azaltmağa kömək edə bilər.
Cərrahi müdaxilə: Ağır dərəcəli skolioz zamanı cərrahi müalicə nəzərdən keçirilə bilər. Cərrahi müdaxilə onurğanın korreksiya edilməsinə və sabitləşdirilməsinə yönəldilir. Əməliyyatla bağlı qərar xəstənin vəziyyəti və digər mühüm amillər ətraflı qiymətləndirildikdən sonra mütəxəssis həkimlər tərəfindən qəbul edilir.